İsmail Engin

Alevilik ve Bektaşilik Araştırmalarında Yöntem, Yaklaşım Sorunu

Giriş

Sosyal bilimler alanında 1970'li yıllardan başlayarak Almanya, Fransa, İsveç, Hollanda, U.S.A., İngiltere gibi ülkelerde, Alevilik ve Bektaşilik üzerine giderek artan şekilde araştırmalar, derlemeler yapılmaktadır. Türkiye'de de durum farklı değildir. Özellikle 1980'li yıllarla birlikte, Aleviliğin ve Bektaşiliğin dini kurallarının, geleneklerinin betimlenmesine; öğretisinin ortaya konmasına; örgütlenmesinin, var olan politik ve sosyal -ki kimlik sorununun da bunun içinde görmekteyiz- sorunlarının tartışılmasına yönelik yayınların, sürekli artan bir ivmeyle, birbirini izlediği görülmektedir.

Konu üzerine çıkan yayınlarda dikkati çeken temel nokta, yöntem ve yaklaşım sorununa değinilmemesi; daha da önemlisi Hüseyin Bal, Yılmaz Soyyer ve kısmen Belkız Temren'in araştırma alanını, örneklemini, yöntemini ve tekniklerini içeren çalışmalarının[1] -ki burada bu çalışmaların irdelenmesine girmeyeceğiz- dışında yer verilmemesidir. Burada hemen belirtmeliyiz ki, uzun yıllardan beri tarihsel açıdan Alevilik ve Bektaşilik üzerine detaylı çalışmalar yapan Ahmet Yaşar Ocak, konuyla ilgili yöntem ve yaklaşım sorununu, ısrarla ve inatçı bir şekilde gündeme getirmektedir.[2]

Yöntem ve Yaklaşım Sorunu Olarak Farklılıklar

Herşeyden önce, yöntem ve yaklaşım sorunu, doğru-geçerli bilgiye ulaşabilme, onu toplayabilme ve değerlendirebilme, irdeleyebilme sorunudur. Araştırmacı, burada insan-topluluk-toplum, mekân ve zaman faktörlerini göz önüne alarak ne, nerede, ne zaman, neden / niçin, ne kadar, nasıl sorularına cevap aramaktadır. Alevilik ve Bektaşilik üzerine yapılan çalışmalarda, genelde bu faktörlerin ve soruların herhangi birisinin, ikisinin ya da daha çoğunun hesaba katıl(a)madığı veya dikkate alın(a)madığı görülmektedir.

1) Etnik ve Dini Yapı

Alevilik ve Bektaşilik etnik ve dini anlamda homojen bir yapıya sahip değildir: Etnik yapısında Türkmenlerin ve Zazaların büyük bir kısmını, kısmen Kürt gibi değişik etnik toplulukları barındıran Alevilik, farklı ocakları da içermektedir. Bu bağlamda Tahtacı-Türkmenlerinin bağlı bulunduğu ocaklar ile Zaza Alevilerinin bağlı bulunduğu ocaklar farklıdır.

Öte yandan, Türk Bektaşilerin yanı sıra, Arnavut Bektaşiler de vardır. Bektaşiler, bir yandan halife dedebaba, halife baba, baba hiyerarşisi içerisinde örgütlenir ve erkân yürütürken, diğer taraftan Çelebiler, dede-babalar bazında da örgütlenmişlerdir. Bu bağlamda, bir yanda Bedri Noyan dedebaba varken, diğer yanda Ulusoylar Çelebiler kolunu oluşturmaktaydı. Onlardan bağımsız olarak da Eskişehir Sücaettin Veli Dergâhı'nda bulunan Nevzat Demirtaş (dede-baba) Marmara Bölgesi'nde ve özellikle Trakya ile Bulgaristan'da ayin-i cemlere katılmakta ve erkân yürütmekteydi. Günümüzde, dedebaba Bedri Noyan'ın ölümüyle onun ardılının belirlenmesi üzerine ortaya çıkan yeni bir oluşumu daha yaşamaktayız. Şu an, Haydar Ercan ve Mustafa Eke olmak üzere, iki dedebaba bulunmaktadır.

Yine kendilerini Alevi olarak kabul eden Türkiye sınırlarında Antakya'dan Tarsus'a kadar olan bölge içerisinde yoğun olarak yaşayan Nusayriler -ki Araptırlar- Türkiye'deki diğer Alevi cemaatlerinden ibadet ve uygulamalar esasına göre, farklıdır. Onlarda, dedelik ve babalık değil, şeyhlik vardır.

2) Örgütlenmeler

Sivil toplum kuruluşları açısından Alevi ve Bektaşi örgütlerine baktığımızda, şöyle bir tablo karşımıza çıkmaktadır: Alevi örgütleri arasında cemevleri bazında örgütlenmelerin yanı sıra, bir yanda Pir Sultan Abdal Kültür Dernekleri ve Hacı Bektaş Veli Kültür ve Tanıtma Dernekleri, öte yanda Cem Vakfı'nın yer aldığı; bu arada daha çok Şiiliğe yakınlaşan bir eğilimi temsil eden Ehl-i Beyt İnanç-Eğitim ve Kültür Vakfı'nın ve Demokratik Dayanışma Vakfı'nın bulunduğu; Zaza Alevilerinin oluşturduğu Tunceli Kültür ve Dayanışma Derneği gibi, değişik derneklerin varlığı; Bektaşi örgütlenmesinin ise, şu an için, kısmen Hacı Bektaş Veli Anadolu Kültür Vakfı etrafında oluştuğu, görülmektedir.

Diaspora'da da durum farklı değildir. Almanya, Fransa, Hollanda ve Avusturya'da Avrupa Alevi Birlikleri Federasyonu; Cem Vakfı örgütlenmesi; Dersimliler Dernekleri vb. Sadece 160 bin civarında Türkiyelinin yaşadığı Berlin'de şu an için 11 Alevi ve Bektaşi örgütünün olduğunu belirtelim.

3) Politik Yapı

Aleviler ve Bektaşilerin, politik yelpazede, değişik sol ve sağ partiler içerisinde yer aldığı ve onları desteklediği[3]; ne sadece solcu, ne sadece sağcı oldukları DİE tarafından yayınlanan Mahalli İdareler ve Milletvekili Genel Seçimi Sonuçlarına bakıldığında[4] söylenebilir. Bu bağlamda, onlar zaman zaman Türkiye Birlik Partisi gibi, kendi partilerini de oluşturabilmekte veya Barış Partisi gibi, Alevi kökenlililerin yoğunlukta olduğu partileri kurabilmektedirler.

Farklılıkların Bulanıklaşması-Berraklaşması

Bunların yanı sıra, Alevilik ve Bektaşilik arasındaki sınırların bazen bulanıklaştığına, bazen berraklaştığına da bu arada dikkat çekmek gerekir. Örneğin Amasya, Çorum ve Tokat yörelerinde Alevilik ve Bektaşilik içiçe girmiş durumdadır. Çelebi kolunun egemenliğini hissettirdiği bu yerlerde, Bektaşiler kendilerini -Kızılbaş değil- Alevi olarak adlandırmaktadır. Erkânlar, dedeler tarafından yürütülmektedir. Özellikle Çorum'da dedeler, Veli dedenin oğlu Hüseyin Solmaz (dede) gibi, Hacı Bektaş Veli Ocağından geldiklerini söylemekte ve kendilerini Hacı Bektaş Veli evlâtları olarak nitelemektedirler.

Ancak, hemen burada, günümüzde yaşayan Bektaşi halife babalarından Teoman Güre'nin, Mustafa Eke'nin ve Ali Doğan'ın, Alevilikle Bektaşiliği birbirinden ayırmakta olduğunu; özellikle halife baba Teoman Güre'nin Şahkulu, Hüseyin Gazi gibi, Bektaşi dergâhlarının, Bektaşiler tarafından değil, Aleviler tarafından kullanıldığına işaret ettiğini de eklemekte yarar vardır.

Determinist Yaklaşım Olarak Genellemeler

Bütün bunlar, Alevilik ve Bektaşilik araştırmalarında herşeyden önce araştırma evreninin, örnekleminin, etnik ve dini yapısının çok iyi bir şekilde ortaya konması gerektiğini göstermektedir.

Alevilik ve Bektaşilik üzerine yapılan çalışmalarda, bu hususa dikkat edilmediği; bilinçli ve(ya) bilinçsiz bir şekilde heterojen yapının, farklılıkların dikkate alınmayarak, yok varsayılarak, "Alevilik Türklüktür"[5], "Alevilik Kürtlüktür"[6], "Alevilik solculuktur"[7], "Alevilik bir dindir"[8], "Alevilik gerçek İslâmiyettir-İslâmiyetin özüdür"[9] gibi genellemelere gidildiği söylenebilir. Sözü edilen genellemeler, aynı zamanda determinist bir yaklaşımı da içermektedir.

Gerçek Kültürle İdeal Kültürün Karıştırılması

Genelde, konu üzerine yapılan çalışmalarda, gerçek kültür ile ideal kültür birbiriyle karıştırılmaktadır. Kadınla ilgili değerlendirmeler bunun için, önemli bir örnektir. Özellikle Doğu Anadolu Bölgesinde "gelinlik etme" durumu, ortaya konulan ve idealize edilen kadın tipiyle uyuşmamaktadır. Yine Tahtacılarda kadına yönelik baş bağlama törenleri -ki evli olan kadının başının bağlanması için onun hamile olması ya da bir erkek çocuk dünyaya getirmesi gerekir, başı bağlanan kadının sosyal statüsünde bir değişiklik vardır-, Alevi ailesinde de erkeğin ailenin reisliğini üstlenmesi, soyun erkek tarafından izlenmesi, gerçekte var olan durumla idealdeki olması gereken durumun karıştırıldığına örnektir.

Emik Gözlem ve Etik Yorum, Etik Gözlem ve Emik Yorum

Araştırmacının, ele aldığı kültürü ya da toplumu-bireyleri kendi değerleri ve tutumlarına göre verdiği emik yaklaşım tarzıyla, araştırmacının kendi seçeceği değerler ve tutumlara göre verdiği etik yaklaşım arasındaki fark, Alevilik ve Bektaşilik üzerine yapılan çalışmalarda genelde ya bilinmemektedir ya da görmemezlikten gelinerek, bilinçli olarak verilerin sonuçlarını etkileyecek biçimde kullanılmaktadır. Bu durum, emik gözlem ve etik yorumun, etik gözlem ve emik yorumun karıştırılmasına, birbirinin içine girmesine neden olmakta; doğru ve geçerli bilgilere ulaşılmasını engelleyerek, yöntem sorunu haline gelmekte, böylece politik ve sosyal bir sorun haline dönüşebilmektedir. Örneğin, Alevilikte ayin-i cemlerdeki "çerağ söndürme"ye yüklenilen ensest ilişkisini içeren etik yorum, Aleviler ve Sünniler arasında zaman zaman çatışmaları da içeren sosyal ve politik bir sorun haline gelebilmektedir.

Araştırmacının, kendi yetiştiği değerler kategorisine göre, ele aldığı topluma-kültüre anlam yüklemesi ve(ya) onu açıklamaya çalışması-kalkışması, yöntemden kaynaklanan yeni sorunların oluşmasına yol açması demektir. Bu bağlamda, "Alevilik İslâmiyete yabancıdır, sapıklıktır"[10] şeklinde bir genelleme de ortaya çıkabilmektedir.

Asimilasyonu Amaçlayan Bir Çaba: Kavramların ve Araştırma Evreninin Muhtevasının Boşaltılması-Doldurulması

Alevilik ve Bektaşilik üzerine yapılan çalışmalarda, bazen kavramların ve araştırma evreninin muhtevasının boşaltıldığı ve ona araştırmacının kendi kültürünü ifade eden değerleri yüklediği görülmektedir. "Türkmen Sünniliğidir"[11], "bir tür Sünniliktir"[12]; "Sünnilik ve Alevilik aslında birbirinin aynıdır"[13] şeklindeki genellemeler, konuyla ilgili örnekler olarak verilebilir. Bunun uç noktası, "Aleviliği Sünnileştirmek-Hanefileştirmek gerekir"[14] şeklinde kendini göstermektedir ki, bu durum yöntem sorunundan başka, asimilasyonu amaçlayan bir çabanın ürünüdür.

Kavramlaştırma: Kavramları Tanımlanma ve Kullanım Sorunları

Yöntem ve yaklaşım, beraberinde kullanılacak kavramların sınırlarının çizilmesini ve tanımlamalarının yapılmasını gerekli kılmaktadır. Konuyla ilgili çalışmalarda, daha hangi kavramların nerede ve nasıl kullanılabileceğine yönelik bir endişenin bile bulunmadığı söylenebilir.

1) Tarihsel Bir Yanılgı

"Kızılbaş" kavramı, 15. yüzyılın ikinci yarısında "kırmızı başlık" taşıyan ilk Safevi yandaşlarını belirten bir muhteva ile karşımıza çıkmakta[15]; Şah İsmail döneminde, onun tarafından hazırlanan "Divan"da "Alevi" sözcüğü geçmemekte, burada kendi dini ve yandaşlarını açıklamak için "Kızılbaş" sözcüğü kullanılmaktadır.[16]

Irène Mélikoff'un vurguladığı gibi, Anadolu'da "Alevi" kavramı, 19. yüzyıla doğru "Kızılbaş" kavramının yerini almıştır.[17] Buna göre, 16. ve 17. yüzyıllarda Anadolu'da "Kızılbaş" denilen topluluklar[18], 19. yüzyıla doğru "Alevi" kimliğini kazanmışlardır. Ancak, son dörtlüğünü örnek olarak vereceğimiz

Pir Sultan çağırır Hint'de, Yemen'de

Dolaştırsam seni Sahib-zamanda

İradet getirdim ikrar, imanda

Hüseyni'yim, Alevi'yim, ne dersin

şeklindeki deyişin[19], mahlasından yola çıkılarak, onun 16. yüzyıl ozanlarından biri olan Pir Sultan Abdal'a ait olduğu algılanmakta ve böylelikle Alevi kavramının, bu yüzyılda Kızılbaş kavramının yerine kullanıldığı[20] ileri sürülmektedir. Oysa, halkta bir "Pir Sultan" geleneği oluşmuştur ve bu geleneğin birden çok "Pir Sultan" yarattığı; "Pir Sultan Abdal" adını taşıyan şiirlerin-deyişlerin çoğunun, sonradan yazıldığı ve onunmuş gibi gösterildiği bugün bilinmektedir.[21]

2) Tanımlama Sorunu ve Kargaşası

Alevilik ve Bektaşilikle ilgili çalışmalara genel olarak bakıldığında, Alevilik ve Bektaşiliğin ne olduğu sorununun açıklanmaya çalışıldığı ve "bir inanç tarzıdır"[22], "İslâmi bir inanç tarzıdır", "İslâmi bir mezheptir"[23], "İslâmi bir tarikattır"[24]; "kültürdür", "yaşam tarzıdır", "felsefedir" (genelde Attila Erden gibi akademisyenlerin, Pir Sultan Abdal Kültür Dernekleri'nin temsilcilerinin televizyon programlarındaki tartışmalarında ve "alaylı" olarak yazan "araştırmacı-yazarlar"da, bu görüşlere rastlanmaktadır) şeklinde görüşlerin ileri sürüldüğü; bunlardan ikisinin, çoğunun ya da hepsinin tanımlama için kullanıldığı görülmektedir. Oysa, en genel anlamda, kültürün, bir hayat tarzı olduğu, felsefeyi içerdiği; antropolojik anlamda, dini de içine aldığı ya da tersine dinin beraberinde dine dayalı bir kültür oluşturduğu, onun felsefe, mezhep, tarikatı da kapsadığı, nedense hiç düşünülmemektedir. Bu durum, kavram kargaşasını ve yeni sorunları beraberinde getirmektedir.

Sonuç Yerine

Özetle, Alevilik ve Bektaşiliğe yönelik araştırmalarda doğru ve geçerli bilgilere ulaşabilmek, onları bilimsel anlamda doğru ve geçerli bir şekilde değerlendirebilmek için, yöntem ve yaklaşım sorunlarını aşmak veya en aza indirebilmek gerekir. Bu bağlamda daha yolun başında bile değiliz.

www.alewiten.com, 15.11.2002

Kaynaklar

Arvasi, S. Ahmed: Türk-İslâm Ülküsü. 3. Cilt. İstanbul: Burak Yayınevi 1994.

Ateş, Musa: "Gerçek İslamiyeti Alevilerden Öğren." B.Ayyıldız (Ed.), Basında Alevilik: Kitap-2. Ankara: Ayyıldız, 1990: 9-27.

Avcıoğlu, Doğan: Türklerin Tarihi: 5. Kitap. İstanbul: Tekin 1982.

Aydın, Ayhan: "Prof. Dr. Ahmet Yaşar Ocak." Alevilik Bektaşilik Söyleşileri. İstanbul: Pencere, 1997: 27-61.

Bal, Hüseyin: Alevi-Bektaşi Köylerinde Toplumsal Kurumlar (Burdur ve Isparta'nın İki Alevi Köyünde Yapılmış Köy Araştırması). İstanbul: Ant 1997a.

Bal, Hüseyin: Sosyolojik Acıdan Alevi-Sünni Farklılaşması ve Bütünleşmesi. Isparta'nın Alevi-Sünni ortak yaşayan iki köyü üstüne yapılmış karşılaştırmalı bir araştırma. İstanbul: Ant 1997b.

Baltacıoğlu, İsmayıl Hakkı: "Alevilik Nedir, Ne Değildir?-1 / 6." Yeni Adam, 779 (1966): 14-15; 780 (1966): 7; 781 (1966): 7; 783 (1966): 7; 785 (1966): 7; 786 (1967): 7.

"Barikat Günleri." İstanbul: Varyos 1995.

Bayrak, Mehmet: Alevilik ve Kürtler (İnceleme-Araştırma ve Belgeler). (b.y.y.): Öz-Ge 1997.

Bender, Cemşid: "Anadolu Kültüründe Kürt İzleri." Teori, 10 (1990): 41-47.

Bender, Cemşid: "Kürt Uygarlığında Alevilik." Teori, 13 (1991a): 41-47.

Bender, Cemşid: "Kürt İnançlarının Alevilikteki Yeri." Teori, 14 (1991b): 60-65.

Bender, Cemşid: "Kürt Uygarlığında Alevilik Patlaması: Babailer İsyanı." Teori, 15 (1991c): 62-69.

Bender, Cemşid: Kürt Uygarlığında Alevilik. İstanbul: Kaynak 1991ç.

Bezirci, Asım: Pir Sultan. Kişiliği, Yaşamı, Sanatı, Etkisi Sözlük, Kaynakça ve Bütün Şiirleri. İstanbul: Say 1992.

Birdoğan, Nejat: Anadolu'nun Gizli Kültür Alevilik. İstanbul: Hamburg Alevi Kültür Merkezi 1990.

Birdoğan, Nejat: Anadolu Aleviliğinde Yol Ayrımı (İçerik ve Köken). İstanbul: Mozaik 1995.

Boratav, P. N. / A. Gölpınarlı: Pir Sultan Abdal. İstanbul: Der 1991.

Bozkurt, Fuat: Aleviliğin Toplumsal Boyutları. İstanbul: Yön 1990.

Çabuk, Zeynep (Der.):Gazi Direnişi. Taş, yürek, barikat... İstanbul: Öz Basım-Yayım 1995.

Çem, Munzur: Alevilik, Kurmanci-Kırmancki (Zazaki) ve Dersim Üzerine Kimi Yanlış Görüşler. İstanbul: Deng 1996.

DİE: Mahalli İdareler Seçimi Sonuçları. 27.3.1994. Ankara: Başbakanlık Devlet İstatistik Enstitüsü 1994.

DİE: Milletvekili Genel Seçimi Sonuçları (Özet Tablolar). 24.12.1995. Ankara: Başbakanlık Devlet İstatistik Enstitüsü 1997.

Dikmen, Ali Haydar: "Alevi Türkleri ve Türklük Üzerine Tarihi Gerçekler." Yeni Adam, 715 (1951): 6.

Dinçer, Murtaza: Alevi-Sünni Ayrımının Tarihsel Nedenleri. Ankara: Evren Matbaası 1990.

Erder, Necat (Araştırma Koordinatörü): Türkiye'de Siyasi Parti Seçmenlerinin Nitelikleri, Kimlikleri ve Eğilimleri. Seçmenlerin Sosyo-Ekonimik Nitelikleri, İdeolojik, Etnik-Dinsel Kimlikleri ve Siyasal Eğilimleri Üzerine Bir Araştırma. Ankara: TÜSES Veri Araştırma A. Ş 1996.

Eröz, Mehmet: Türkiye'de Alevilik (ve) Bektâşilik. Ankara: Kültür Bakanlığı 1990.

Eyuboğlu, İsmet Zeki: Alevi-Bektaşi Edebiyatı. İstanbul: Der 1991.

Eyuboğlu, Sabahattin: Pir Sultan Abdal. İstanbul: Cem 1995.

Fığlalı, Ethem Ruhi: Türkiye'de Alevilik-Bektaşilik. İstanbul: Selçuk 1990.

"Gazi. Gecekondulardan Geliyor Halk." İstanbul: Haziran. (t.y.)

Gölpınarlı, Abdülbâki: 100 Soruda Tasavvuf. İstanbul: Gerçek 1985.

"Hz. İmam-ı Hüseyin de Bir Türk'tür." Ankara: Ayyıldız. (t.y.)

Kardam, A. / S. Tüzün: Türkiye'de Siyasi Kutuplaşmalar ve Seçmen Davranışları. Ankara: Veri Araştırma 1998.

Kehl-Bodrogi, Krisztina: Die Kızılbaş / Aleviten: Untersuchungen über eine esoterische Glaubensgemeinschaft in Anatolien. Berlin: Klaus Schwarz 1988.

Kırkıncı, Mehmet: Alevilik Nedir? İstanbul: Cihan Yayınları 1987.

Kısakürek, Necip Fazıl: Doğru Yolun Sapık Kolları: Arınma Çağında İslâm. İstanbul: b.d. 1990.

Kızıl Yol 1 (1983). Bobigny.

Kızıl Yol 3 (1984). Bobigny.

Koç, Şinasi: Gerçek İslâm Dini (Birinci, İkinci ve Üçüncü Ciltlerin Üçüncü Baskısı Birlikte). Ankara: Güven Matbaası 1989.

Kutlu, Kamber: "İşte İslamlık: Bir Alevi Dedesi Konuşuyor." Gerçek İlim, Özel Sayı 1991: 3-30.

Mélikoff, Irène: "L'Islam heterodoxe en Anatolie." Turcica, xıv (1982): 142-154.

Mélikoff, Irène: "L'orde des Bektaşi apres 1826." Turcica, xv (1983): 155-178.

Mélikoff, Irène: "Kızılbaşlık Sorunu." (Çev. İlhan Cem Erseven), C.ŞENER (Ed.), Alevilik Üstüne Ne Dediler. İstanbul: Ant 1990: 127-152.

Ocak, Ahmet Yaşar: "Alevilik ve Bektaşilik Hakkında Son Yayınlar Üzerinde (1990) Genel Bir Bakış ve Bazı Gerçekler-I / II." Tarih ve Toplum, xvı (1991a) 91: 20-25; xvı (1991) 92: 51-56.

Ocak, Ahmet Yaşar: "Türkiye'de Aleviliğin Sosyo-Kültürel Problemleri Üzerine Bir Yaklaşım Denemesi ve Bazı Düşünceler." Cem, 31 (1993): 19-22.

Ocak, Ahmet Yaşar: "Alevilik Problemi ve Türkiye." Cem, 42 (1994): 10-12.

Ocak, Ahmet Yaşar: "Aleviği Nasıl Anlamalı?" Köprü, 62 (1998): 61-63.

Oğuz, Burhan: "Anadolu Aleviliğinin Kökenleri." C.Şener (Ed.), Alevilik Üzerine Ne Dediler. İstanbul: Ant 1990: 266-308.

Özbey, Cemal: Alevilik Üzerine Tartışmalar. Ankara: Emek Basımevi 1963.

Özkırımlı, Atilla: Alevilik-Bektaşilik Edebiyatı. İstanbul: Cem 1985.

Özkırımlı, Atilla: "Pir Sultan Abdal Üzerine." S. Eyuboğlu, Pir Sultan Abdal. İstanbul: Cem 1995: 11-67.

Öztelli, Cahit: Bektaşi Gülleri: Alevi-Bektaşi Şiirleri Antolojisi. İstanbul: Özgür Yayın Dağıtım 1985.

Ramazanoğlu, Mustafa: Hakiki Aleviler Müslümandır. İstanbul: Gümüş Basımevi 1984.

Sadettin Nüzhet [Ergun]: XVII inci asır Sazşairlerinden Pir Sultan Abdal. İstanbul: Evkaf Matbaası 1929.

Schüler, Harald: Die türkischen Parteien und ihre Mitglieder. Hamburg: Deutsches Orient-Institut 1998.

Selçuk, İ. ve arkadaşları: "Günümüzde Alevilik." İ.Selçuk ve arkadaşları (Ed.), Türkiye'de Alevilik ve Bektaşilik. İstanbul: Hasat 1991: 33-46.

Sezgin, Abdülkadir: Hacı Bektaş Veli ve Bektaşilik. İstanbul: Sezgin Neşriyat 1991.

Soyyer, Yılmaz: Sosyolojik Açıdan Alevi Bektaşi Geleneği. İstanbul: Seyran Kitap 1996.

Sözengil, Tarık Mümtaz: Tarih Boyunca Alevilik. İstanbul: Çözüm 1992.

Tanrıkulu, Raşit: Ademi Farkeden Allahı Bilir. Ankara: Güven Matbaası 1989.

Temren, Belkıs: Bektaşiliğin Eğitsel ve Kültürel Boyutu. Ankara: Kültür Bakanlığı 1995.

Temren, Belkıs: "Türk'e ve Türk Kültürüne Sahip Çıkan Lider Hacı Bektaş Veli." Kadri Eroğan Hacı Bektaş Veli Armağanı. Ankara: Gazi Üniversitesi Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Merkezi, 1997: 101-106.

Türkdoğan, Orhan: Alevi-Bektaşi Kimliği. Sosyo-Antropolojik Araştırma. İstanbul: Timaş 1995.

"Türkiye'de Siyasi Partilerin Seçmenleri ve Sosyal Demokrasinin Toplumsal Tabanı." Ankara: TÜSES Veri Araştırma A. Ş. 1995.