Aleviler Alewiten

Bu çalışmamızda hakkında oldukça az bilgi sahibi olduğumuz, Kıbrıs Bektaşi dergâhlarını tespit arzusundayız. Çalışmamıza; maddi ve güncel veriler sağlayan değerli dostum Sn. Mimar Mehmet Suat Bergil Bey’e teberrüken şükranlarımı bilvesile arz ederek başlamak istiyorum.

Kıbrıs’ın Osmanlı Devleti tarafından fethedilmesi 1570 yılına denk düşmektedir. II. Sultan Selim döneminde Osmanlı topraklarına katılan Kıbrıs adası, bu tarihe değin dokuz adet dükalık şeklinde, Cenevizliler tarafından yönetilmekteydi. Fetih sonrası, bir çok Bektaşi azizinin, peş peşe irfan ve hizmet ocağı uyandırdığını görmekteyiz.

Zuhûrî (Zuhurât) Baba Dergâhı

Bilinen ismiyle Zuhûrî Baba Tekkesi olan Bektaşi zaviyesi “Larnaka” kentindedir. Tekke, Kalegora (Kaligra) ile Dionysou caddelerinin kesiştikleri kavşak mahallindedir. Zuhûri Baba’nın türbesini ihtiva etmektedir. Hemen türbe yanında Aya Spridion isimli bir Ortodoks azizinin kabri mevcuttur. Dergâha ait yapılar ve özellikle meydanevi metrûk da olsa bugün elan ayakta durmaktadır. Kıbrıs Evkâf kayıtlarına; 1570 yılı sonrası açılan zaviyelerden sayılarak “Zuhûri Baba Dergâhı ve Sıbyan Mektebi” olarak geçmiştir.[1]

Bu dergâh 1826 yılı sonrası, Yeniçeri ve Bektaşiliğin ilgası esnasında kısmen tahribat görmüştür. Çift kubbeli mimari mekânların çok özgün bir örneğidir. Dergâh, Sultan Abdülaziz dönemi (1860) aslına uygun olarak yeniden restore edilmiş ancak, tek şerefeli ve çifte kemerli bir cami minaresi de plana ilave edilmiştir. Dergâh bu tarihten itibaren Nakşibendiyye tarikatına devredilmiş ve 1869 yılında buraya, Sünni ve Naksibendiyye tarikatından icazetli Hafız Hüseyin Efendi nasbolunmuştur.[2] Bu dergâh ilerleyen yıllarda Mevlevi dergâhı olarak da hizmet vermiştir. Tekke; Evliya Çelebi kayıtlarında, Osmanlı temaşaa ve gölge oyunları, ustalarını ihtiva eden Zuhuri kolu adı verilen esnaf loncasının önemli bir şubesi olarak zikredilmektedir. Bugün türbe ve minaresiyle ayakta olan yapı, metrûk durumdadır.

Kırklar (Can Baba) Dergâhı

Lefkoşe’de bulunan bu dergâh halk arasında “Kara Donlu Can Baba” Tekkesi adı ile anılmaktadır. Dergâh hazeresinde kırk adet Bektaşi azizine ait isimsiz kabir tümülüsleri bulunmaktadır.

Bu tekke civarında “Kırklar” köyü bulunmaktadır. Köyün Rumca ismi Timbu’dur. Köyde halen Bektaşi olan demografi çok az bulunmaktadır. 1925 yılına kadar üçbin civarında olan Bektaşi nüfustan, maalesef bugün eser yoktur.

Dergâhın 1908 yılına kadar bilinen son postnişini; ayni zamanda, Muhammed Nûr’ül Arabi Hz.’lerinden icazetli Melâmi olan Hacı Feyzullah (Seyyid) Baba Erenlerdir. Mevlevi olarak da bilinen Feyzullah Baba’nın tek kızı olan Sadberk hanım, burada askeri görevle bulunan büyük dedem Hüseyin Şevki Baba ile evlenmişlerdir. Sadberk hanım 1947 yılında Hakk’a yürümüş olup, İstanbul Feriköy kabristanında medfundur. Hüseyin Şevki Baba ise Rumi 1323 yılında Hakk’a yürümüş olup, Kabri Cizri Mustafa Paşa bugünkü Svelingrad kentindedir. Ünlü şair Namık Kemal, Magosa’da sürgün olarak bulunduğu dönemde, bu dergâh da Bektaşi tarikatına intisab etmiştir.

Kırklar Dergâhı iki taraflı ziyaret mekânlarındandır. Ünlü araştırmacı Sir Harry Lucke dergâhı, faal zamanlarında ziyaret ettiğini eserlerinde bildirmektedir. Bugün türbe ve tekke halen onarım altındadır. 1816 yılında inşa edilmiş olan mescid oldukça bakımlıdır. Bir zamanlar türbe de duvara saplı bir kılıç ve bir ok olduğu rivayet olunmaktadır. Dergâhın güney bölümünde yer alan duvara saplı oku tutarak, bir nefeste üç kez Allah diyenlerin dileklerinin yerine geldiği belirtilmektedir.

Kâtip Osman (Kutûp Odman) Baba Dergâhı

4. Sultan Mehmed (Avcı Mehmed) dönemi, Hurûc-û Alel Sultan (Padişah’a başkaldırı) suçu töhmeti ile 1690 tarihinde Magosa’ya sürgün edilmiş bir Melâmi ve Bektaşi azizidir. H. 1102 (17 Aralık 1691) tarihinde Hakk’a yürümüş ve Magosa’da üzerine bir türbe ve Bektaşi dergâhı inşa edilmiştir. Hakkındaki bilgiler, Kırklar Dergâhı son postnişini Hacı Feyzullah Baba’nın H. 1251 (1835) tarihinde Odman (Katip Osman) Baba, için bir ahşap levha üzerine yazdığı, türbe şahidesinden derlenmiştir. Bu ahşap kabir şahidesi, bugün Kıbrıs Canbulat Müzesi'nde korunma altındadır.

H. 1240 (1824) tarihinde Kıbrıs kapıcı başılarından Halvetiyye tarikatı mensubu Seyyid Mehmed Efendi tarafından türbesi restore edilmiştir. Bu dergâh, Magosa, Akkule kapısının civarların bulunan eski Türk mezarlığının (bugünkü Namık Kemal Lisesi) bahçesinde görülen bir çifte kubbeli taş yapılardan oluşmaktadır. Dergâh 1826 tarihi sonrası Halveti tarikatına devredilmiştir. Kutup Osman Baba'nın bir dönem saray imamlığı yaptığı da bilinmektedir. Dergâha 1826 yılı sonrası bir mescit ilave edilerek, dergâhın Bektaşice düzenlenmiş bulunan iç mimar planı oldukça değiştirilmiştir. Dergâh tamamen kesme taştan yapılmıştır. Dergâh halen oldukça bakımlıdır.

Bayraktar Baba Dergâhı

Lefkoşe kentindedir. Lefkoşe kalesi, Venedik Surları üzerinde, Kostanza Burcu diye anılan yörede mukîmdir. 1570 yılında kalenin alınması esnasında, buraya bayrak dikerken şehit düşen bir Yeniçeri Bektaşi azizinin anısına izafeten inşa olunmuştur. Bayraktar Baba’nın türbesi de burada olup, koruma altındadır. II. Mahmud dönemi dergâh camiye tahvil edilmiştir.

1821 tarihinden itibaren dergâha, Nakşibendi şeyhler nasbolunmuştur. 1826 yılındaki dergâha atanan Nakşi şeyhinin ismi; Moralı Mustafa Nuri Efendi’dir. Bugün cami aktif olup, iki taraflı ziyaret mekânlarındandır. Dergâhın hazeresinde, Şahkulu Dergâhı Postnişini Mehmed Ali Hilmi Dedebaba’dan icazetli, ünlü Melâmi şeyhi kaymakam Ahmet Baba’nın kabri bulunmaktadır. Ahmet Baba 1341 H. yılında Hakk’a yürümüştür. Dergâh, türbe, cami ve hazere bugün oldukça bakımlıdır.

Hasan Baba Dergâhı

Kıbrıs’ın Baf (Bafe) kentinde olan bu dergâh, 17’inci yüzyılda inşaa edilmiş, ancak tekke girişindeki yazılı levhada belirtildiği üzere; 1865 yılında yeniden restore edilmiştir. Dergâhta ünlü Bektaşi şeyhi Hacı Mehmed Haki Baba’ya ait bir türbe bulunmaktadır. Tekke 1963 yılında çıkan çatışmalarda tahribat görmüş ve bugün metrûk konumdadır.

[1] Bkz. Kıbrıs Vakıflar İdaresi Yay. C. 1: 161-165.

[2] Bkz. Kıbrıs Vakıflar İdaresi Yay. C. 1: 161-165.