aleviler alewiten

Divan Şiiriyle Alevi-Bektaşi Şiirinde Kullanılan Bazı Ortak Tasavvuf Terimleri

15. yüzyılda ortaya çıktığı kabul edilen dini-tasavvufi mahiyetteki Alevi-Bektaşi edebiyatı diğer edebiyatları da etkilemiştir. Alevilik kırsal kesimde Bektaşilik daha çok şehirlerde gelişmiştir. Bektaşi şairlerde divan şiiri çevresine yakın oldukları için divan şiiri etkileri, Alevi şairlerde ise, halk şiiri çevresinde oldukları için halk şiiri etkileri görülmüştür. Aynı zamanda divan şiiri ve halk şiiri de Alevi-Bektaşi şiir geleneğinden etkilenmiştir. Bu karşılıklı etkilenmenin sonucunda Alevi-Bektaşi şairleriyle divan şairleri bazı tasavvufi terim ve kavramları ortak kullanmışlardır.

Bildirimizde Alevi-Bektaşi şiiriyle divan şiirinde ortak kullanıldıklarını tespit ettiğimiz bazı terimler üzerinde duracağız. Divan şiiri örneklerinden yola çıkarak bu terim ve kavramların divan şiirinde kazandığı anlamları ve Alevi-Bektaşi şiiriyle benzer ve farklı kullanım biçimlerini ortaya koymaya çalışacağız.

İslam mistisizmi olarak tanımlanan tasavvuf kelimesinin ortaya çıkışı ve İslamiyette tasavvufun ne zaman ve nasıl başladığı konusunda değişik görüşler vardır. İlk sufi olarak kabul edilen Kufeli Ebu Hişam'dan sonra pek çok sufi yetişmiş 9. yüzyılda Horasan Erenleri ve Irak sufileri iki büyük grup halinde ortaya çıkmıştır. 10. yüzyıldan sonra ise Yunan felsefesi tasavvufta etkili olmaya başlamış, Fahrüddin Razi, Farabi ve İbn-i Sina'dan sonra 11. yüzyılda Kuşeyri, Gazali gibi alimlerin fikirleri tasavvufun gelişmesinde önemli rol oynamıştır. Tarikatlar da bu dönemden sonra ortaya çıkmaya başlamıştır. Tekkeler çoğalıp dervişlik toplumun her tabakasında yayılmıştır.

Anadolu'da tasavvufun gelişmesi 13. yüzyılda olur. Moğol istilasından kaçan şeyhlerin Anadolu'ya sığınmaları, halkın yoksul düşmesi ve zor günler geçirmesi, siyasi ve sosyal sorunlar Anadolu halkını tasavvufa yöneltmiştir. Tasavvufla bağlantılı olarak değişik tekke ve tarikatların ortaya çıkması Anadolu'da tasavvuf düşüncesinin hızla yayılmasını sağlamıştır. Bu arada İran edebiyatı etkisiyle gelişmeye başlayan divan edebiyatında da tasavvuf düşüncesi önemli yer tutmuştur. Sadece dini edebiyatta değil din dışı edebiyatta bile tasavvuf düşüncesinin etkileri, izleri görülmüştür.[1]

Tasavvuf düşüncesinin gelişmesi ve yayılması sonucunda Allah'a ulaşmak için izlenen yol ve yöntemdeki farklılıklar tarikatların doğmasına neden olmuştur. Tarikat, "Allah'a ulaşmak için izlenen, belirli kural ve ayinleri bulunan yol" anlamında kullanılmıştır.[2] Kendine özgü inançları, âdetleri ve kuralları olan Bektaşi tarikatı ve Alevilik aralarında pek çok ortak nokta olması dolayısıyla zamanla birlikte değerlendirilmeye başlamıştır.[3]

Alevi-Bektaşi şairlerinin Alevi-Bektaşi geleneklerini, inançlarını, atasözlerini, kullandıkları terimleri, menkıbelerini ele aldıkları şiirleri özgün bir Alevi-Bektaşi edebiyatının doğmasını sağlamıştır. Alevi-Bektaşi edebiyatında Hz. Ali ve 12 İmam sevgisi, dünyaya ve hayata bağlılık önemli yer tutar.[4]

Tasavvuf kültürü Alevi-Bektaşi edebiyatıyla divan edebiyatı arasında yakınlık kurulmasına ve divan şairlerinin Alevi-Bektaşi şairlerinden Alevi-Bektaşi şairlerinin de divan şiirinden etkilenmesine neden olmuştur.[5] Bu etkilenme sonucunda yukarıda da belirttiğimiz gibi divan şairleriyle Alevi-Bektaşi şairleri aynı terimleri kullanmışlardır. Fakat bu terimleri kullanma yöntemleri ve kullanma amaçları bazı noktalarda benzerlik gösterirken bazı noktalarda da ayrılmaktadır. Biz farklılık ve benzerlikleri göstermek amacıyla 15. yüzyıl Divan şiiriyle Alevi-Bektaşi şiirinde ortak kullanılan abdal, arif, derviş, Düldül, el almak, ene'l-hak, hakikat, Haydar, kalender, keramet, Mansur, Mehdi, mürşid, nefs, sofi ve Şah-ı Merdan terimlerini ve bu terimlerin kullanıldığı 15. yüzyıl divan şiiri örnekleriyle, Alevi-Bektaşi şiiri örneklerini karşılaştırdık. Karşılaştırdığımız örnekleri ve elde ettiğimiz sonuçları şu şekilde sıralayabiliriz:

Bu beyitte "Saçının kıvrımlarının çekiciliği dolayısıyla abdal olan sünbül saçlarını uzattı, misk de kürk giydi" denilerek sünbül ve misk cezbeye tutulmuş abdala benzetilmiş ve abdal kelimesi benzetme amacıyla kullanılmıştır. Bu beyitte ayrıca abdalların sakal ve kaşlarını tıraş etmeleri, saçlarını uzatmaları ve kürk giymeleri anlatılmakta ayaklarında zincir bulunduğundan söz edilmektedir. Abdalların görünümüne giyim ve davranışlarına da telmih yapılmaktadır.

Beyitte "Servi tutkun, perişan aşık gibi aşk abdalı olup yalın ayak başı kabak çöle düştü." denilerek servi aşk abdalı olarak nitelendirilmiştir. Ayrıca abdalların yalın ayak başı kabak dolaşmalarına ve görüntülerine de bu benzetme aracılığıyla telmih yapılmıştır. Abdal kelimesi bu beyitte yukarıdaki örnekte olduğu gibi benzetme amacıyla kullanılmıştır. Pir Sultan’a ait,

dörtlüğünde ise abdal kelimesi derviş, ermiş olduğuna inanılan kimse anlamlarında sözlükteki bilinen anlamıyla kullanılmıştır.

dörtlüğünde ise abdal olup şal giymek tarikata girip derviş olmak anlamında yine sözlük anlamıyla kullanılmıştır.

Beyitte "Arif olan kişi (gerçek bilgiye, gerçeğe ulaşmış kişi) eksiklik kusur görürse bunu açığa çıkarmak yerine gizler, örter. Cahiller arifin bu davranışını kınarlarsa bunun nedeni onların kıskançlığıdır." sözleriyle arif olarak kabul edilen kişilerin özelliği verilerek, cahilin arif karşısındaki olumsuz tavrı anlatılmıştır.

dörtlüğünde de şair gerçek erlerin gizlendiğini, ilim ve hünerin değerini kaybettiğini, herkesin ariflik iddiasında olduğunu söyleyerek bu durumdan rahatsız olduğunu dile getirir. Kendisinden başka cahil kimse bulunmadığını söyleyerek tevazu gösteren şair, arif-nadan tezadı aracılığıyla söyleyişini de daha etkili hale getirir. Bu iki örnekte de arif kelimesi bilinen, sözlükteki anlamlarında kullanılmıştır.

"Gönül siyah zülfünde sıkıntı çekmeye razıdır. Bu dervişin bir lokma bir hırkaya razı olmasına benzer." diyen şair, hem dervişin kanaatkar olma özelliğine telmihte bulunur hem de kanaatkarlığı, sıkıntıya razı oluşu nedeniyle gönlünü de dervişe benzetir. Bu beyitte derviş kelimesi hem benzetme amacıyla hem de dervişliğin özelliklerini belirtmek için kullanılmış, böylece anlam zenginliği sağlanmıştır.

dörtlüğünde ise,derviş olmanın sanıldığı kadar kolay olmadığı ve her isteyenin de kolayca derviş olamayacağı fikri vurgulanmaktadır. Dervişliğin zorluklarına dikkat çekilmektedir. Derviş kelimesi yine bilinen anlamıyla daha sade bir üslupla dervişliğin özelliklerini anlatmak için kullanılmıştır.

Bu beyitte Hz. Ali'nin atı Düldül telmih ögesi olarak kullanılmıştır. Necati Divanı'nda bu örnek beyiti aldığımız gazelden başka Na`t-ı Ali başlıklı bir şiir daha bulunmaktadır. (Bkz. Necati Divanı, s. 48) Bazı beyitler söz konusu iki şiirde de kullanılmıştır. Aşağıdaki örnekte de beyit örneğinde olduğu gibi Düldül ve Zülfikar'ın telmih ögesi olarak kullanımıyla karşılaşmaktayız.

"Kınamayı bırak da yürü meyhaneye var, Orada pir-i muganın sana sunacağı veya herkese sunduğu ayak (kadeh, içki) mürşitçe el vermek, saliki irşad etmektir." Meyhane pirinin kadeh vermesi, şeyhin dervişi irşad etmek üzere el vermesine benzetilmiştir.

dörtlüğünde ise şair, “Beni yakan Hz. Ali aşkıdır, yolum evliya yoludur. El alıp eteğini tuttuğum pirler Allah’a ulaşmak için yardım edin.” diyerek pirlerden el aldığına işaret etmektedir.

Bu beyitte, "Ene'l-hak deyip darağacına asılalım. Çünkü o kıvrım kıvrım bükülmüş saç lülesi öldürür." denilerek Hallac-ı Mansur'un Ene'l-hak dediği için darağacına asılmasına telmih yapılmış, Mansur’un hazin sonu ile âşıkların sonu arasında darağacına asılmaları dolayısıyla bağlantı kurulmuştur. Beyitte yer alan “dar” kelimesi aynı zamanda Alevi-Bektaşilerde ayin-i cem yapılan odanın ortasına verilen isim anlamında da kullanılmaktadır.Ayrıca âşık için sevgilinin saçı kıvrımlı, büklümlü olması nedeniyle âşığı öldüren darağacı gibidir. Âşık sevgilinin saçlarının büklümlerine asılarak can verir.

Dörtlüğünde “Ene’l-hak dedik darağacına asıldık. Sorgu melekleri geldiğinde yardımcımız Hz. Ali olacaktır“ diyen şair, Hallac-ı Mansur'un asılmasına telmih yapmıştır. Her iki örnekte de “ene’l-hak” terimi telmih ögesi olarak kullanılmıştır.

"Eğer gerçeği arayanlardan, gerçek aşıklardansan yüzünü sürekli Tanrı'ya tut. Tanrı'ya yönel. Bırak yıldız ilmiyle uğraşan falcı ile çok ve gereksiz konuşan kişiler yıldıza ve toprağa tapsınlar." Bu beyitte hakikat ehli olan kişinin başkalarının yanlış davranışlarından etkilenmeyerek daima Tanrı yolunda yürümesi ve bu yoldan ayrılmaması gerektiği hatırlatılıyor.

dizelerinde ise hakikatin dervişliğin aşamalarından biri olduğu anlatılmaktadır. İki örnekte de “hakikat” terimi dervişlikle olan bağlantısı dolayısıyla söz konusu edilmiştir.

beyitinde padişah savaşmadaki üstünlüğü, becerisi nedeniyle Hz. Ali’ye benzetilmiş ve Haydar kelimesi övgü için benzetme amacıyla kullanılmış.

Dörtlüğünde ise “Haydar” kelimesi doğrudan Hz. Ali'yi anlatmak üzere kullanılmıştır.

Beyitte şair, "Gözyaşım dünyayı doldurdu ama ben su üzerinde yürürüm bu aşkla oynayan dervişin kerameti gibidir." diyerek kendi durumuyla dervişin keramet gösterip su üzerinde yürümesi arasında benzerlik ilişkisi kurar. Dervişlerin keramet göstermelerine telmihte bulunur.

dörtlüğünde şair, sofuyu suçlar, mürşidin icazetine, tekkenin kerametine eleştiri yöneltir. Felekten bezdiğini dile getirir. Divan şiiri örneğinde keramet kelimesi telmih ögesi olarak kullanılırken Alevi-Bektaşi şiiri örneğinde ise sözlük anlamıyla kullanılmıştır.

"Katı zahit aşk meydanında Mansur gibi olamaz. Hallac ne kadar yumuşak olsa da yayı çekemez." Beyitte Hallac kelimesi sözlük anlamı ve Hallac-ı Mansur'u ifade etmek üzere tevriyeli olarak iki farklı anlamda kullanılmıştır. Ayrıca Hallac ve Mansur kelimeleri aynı beyitte kullanılarak Hallac-ı Mansur'a telmih yapılmıştır.

Dörtlüğünde şair kendisini içinde bulunduğu durum dolayısıyla Mansur’a benzetmektedir. Mansur kelimesi Hallac-ı Mansur'u ifade etmekte olup benzetme için kullanılmıştır. Ayrıca Mansur'un asılmasına da telmih yapılmıştır. Bu iki örnekte de Mansur kelimesi telmih ögesi olarak kullanılmakla birlikte divan şiiri örneğinde kelime daha zengin anlam çağrışımları yapacak şekilde kullanılmıştır.

Sultan Bayezid'i övmek amacıyla şair onu zamanın Mehdi'si olarak nitelemektedir.

Dörtlüğünde Alevi-Bektaşi inancına göre Mehdi'nin ortaya çıkacağı düşüncesi dile getirilmiştir.

"Ey dost gönül mürşidine zülfünün hayali, hırka ve asadır." diyen şair gönlü mürşide benzetir. Mürşidin hırka ve asasının da zülfün hayali olduğunu söyler. Hırka daha çok benzetme amacıyla sevgilinin saçı için asa ise saçın uzunluğuna işaret etmek amacıyla kullanılır.

dörtlüğünde tarikatın adab ve erkanından söz eden şiirlerde olduğu gibi dervişe davranışlarının nasıl olması gerektiği konusunda tavsiyelerde bulunulduğu görülmektedir.

"Eğer nefsin ile dünyaya, maddeye yönelik isteklerinle savaşacaksan "Allah'tan başka Tanrı yoktur." hançerini çek. Kelime-i tevhid nefs ile savaşmada, nefsi yok etmede araç olarak gösteriliyor ve hançer kadar etkili olduğu belirtiliyor.

dizelerinde ise, Tasavvuf düşüncesi doğrultusunda nefsi öldürmenin tarikata girmede ya da mutasavvıf olmada en önemli kural olduğu hatırlatılmaktadır.

"Sadece ibadetle uğraştığı için zühdü gözlerine perde olan cansız, ruhsuz sufi, sevgilinin yüzünün nurla beslenmiş (aydınlatılmış) olduğunu göremez." denilerek sufinin davranışı eleştiriliyor. Sadece kuru kuruya ibadet etmekle, zühdle Tanrı sevgisine bu sevginin aslına, özüne ulaşılamayacağı anlatılıyor.

dörtlüğünde de divan şiiri örneğinde olduğu gibi sufi eleştirilmektedir .

Örneklerinde de Hz. Ali'yi ifade etmek üzere onun lakabı olan Şah-ı merdan terimi kullanılmıştır.

beyitinde şair zahidi eleştirir. "Zahid yüzünü sarartır ancak bu onun nefsini yenmesi, dünya nimetlerinden uzaklaşması anlamına gelmez. Onun benzinin sararmasının sebebi hastalığı yüzündendir." denilerek zahidin görünüşüne aldanmamak gerektiğine dikkat çekilir.

Sonuç olarak tasavvuf düşüncesi edebiyatı etkilediği için tasavvuf düşüncesini ele alan edebi eserlerde ortak bir kelime kadrosu oluşmuştur. Verdiğimiz çeşitli örneklerden de anlaşılacağı gibi tasavvuf düşüncesi ve bu düşüncenin ele alınışındaki ortaklık dolayısıyla zaman zaman divan şairleri ile Alevi-Bektaşi şairleri şiirlerinde aynı tasavvufi terimleri kullanmışlardır. Ancak bu terimlerin kullanılışında ve terimlere yüklenen anlamlarda kimi zaman benzerlik kimi zaman da farklılık olduğu görülmektedir.

Mutasavvıf olmayan divan şairleri mutasavvıf şairler gibi şiirlerinde tasavvufi ögeleri kullanmışlardır. Ancak mutasavvıf olmayan şairler tasavvufi ögeleri tasavvufu yayma kaygısı taşımadan geleneğin bir parçası olarak, sanat yapma ve sanatlı söyleyiş yakalamada araç olarak şiirlerinde kullanmışlardır. Bu tasavvufi ögeleri kullanırken amaçları büyük ölçüde sanat ve hüner göstermek olduğu için divan şairleri şiirlerinde tasavvuf terminolojisini edebi sanatlar aracılığıyla zenginleştirerek daha sanatlı bir söyleyiş geliştirmişlerdir. Alevi-Bektaşi şiirleri ise daha sade bir söyleyişe sahiptir. Bu durum biraz da bu şiirlerin hitap ettiği çevrenin ve şairlerin kültürel birikimi ile de ilgilidir. Divan şairlerinin tasavvufi terimleri geleneğin bir parçası olarak ya da mutasavvıf şair olmaları dolayısıyla kullandıklarını söyleyebiliriz. Divan şairlerinin şiirlerinde tasavvuf terimleri tasavvufi anlamlarının dışında benzetme amacıyla ya da anlama derinlik ve zenginlik katmak için telmih ögesi olarak da kullanılmaktadır. Alevi-Bektaşi şiirinde ise tasavvuf terimleri ortak tasavvuf düşüncesinden çok tarikattaki özel anlamlarını yüklenmiş olarak, yani tarikatın rengine bürünmüş olarak karşımıza çıkarlar. Alevi-Bektaşi şairleri tasavvuf terimlerini tarikat öğretisindeki anlamlarını kastederek kullanırlar. Amaçları tarikat öğretisini yaymak ve tarikata girenleri bilgilendirmek olduğu için şiirleri mesaj verici ve bilgilendirici nitelik taşır. Bu amaç dolayısıyla da kullandıkları dil sadedir. Oysa divan şairinin amacı yukarıda da belirttiğimiz gibi şiirine anlam derinliği ve anlatım zenginliği getirmek olduğu için divan şiirinde dil daha ağır ve sanatlıdır. Bu genel özelliklerin dışında belirli bir tarikata mensup divan şairinin diliyle divan şiirinden etkilenen Alevi-Bektaşi şairlerinin şiirlerinde de daha farklı özellikler görülebilir.

[1] İskender Pala: Ansiklopedik Divan Şiiri Sözlüğü, "Tasavvuf" mad., Akçağ Yay. Ankara 1989: 478-479.

[2] Süleyman Uludağ: Tasavvuf Terimleri Sözlüğü, "Tarikat" mad. Marifet Yay., İstanbul 1996: 510-511.

[3] Abdulbaki Gölpınarlı: Alevi-Bektaşi Nefesleri. 2. Baskı, İnkılap Kitabevi, İstanbul1992: 5.

[4] Gölpınarlı, a.g.e., s. 7.

[5] Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi, "Bektaşi-Alevi Edebiyatı" mad. C.I, Dergah Yay. İstanbul 1977: 382-383.

[6] Örnekler Ahmet Paşa Divanı, Haz. Ali Nihat Tarlan, Akçağ Yay. Ankara 1992, adlı eserden alınmış olup sayfa ve beyit numaraları bu baskıya aittir.

[7] Örnekler Mesihi Divanı, Haz. Mine Mengi AKDTYK, AKM yay. Ankara 1995 adlı eserden alınmış olup sayfa ve beyit numaraları bu baskıya aittir.

[8] Örnekler Pir Sultan Abdal, Haz. Abdülbaki Gölpınarlı, Pertev Naili Boratav, Der Yay. İstanbul 1991, adlı eserden alınmış olup sayfa numaraları bu baskıya aittir.

[9] Verilen örnekler, Abdulbaki Gölpınarlı, Alevi Bektaşi Nefesleri, 2. Baskı İnkılap Kitabevi, İstanbul 1992 adlı eserden alınmış olup sayfa numaraları bu esere aittir.

[10] Örnekler Şeyhi Divanı, Haz. Mustafa İsen, Cemal Kurnaz, Akçağ Yay. Ankara 1990 adlı eserden alınmış olup sayfa ve beyit numaraları bu baskıya aittir.

[11] Örnekler Necati Beg Divanı, Haz. Ali Nihat Tarlan, Akçağ Yay. Ankara 1992 adlı baskıdan alınmış olup sayfa ve beyit numaraları bu baskıya aittir.