Aleviler Alewiten

13-24.07.1998 tarihleri arasında Çuvaşistan'da gerçekleştirdiğim araştırma gezisi sırasında Çuvaş bilim adamı etnolog Prof. Dr. Petr Vladiminoviç Denisov'la 16.07.1998 günü Çuvaş ve Türk dini üzerine yaptığım röportaj:

― Çuvaşlar şimdi Hıristiyan Ortodoksturlar, ancak az da olsa, Tatarların etkisiyle Müslümanlaşmış Çuvaşlar da vardır. Bu dini kabulleri ile ilgili olarak yaptığım çalışma Religioznie Verivoniya Çuvaş, Istoriko-etnografiçeskie oçerki, Çeboksarı, 1959 yılında yayınlandı. Orada konu ile ilgili geniş bilgi bulabilirsiniz.

― Evet. Bütün dinlerde olduğu gibi Çuvaş dininde de senkretizmden söz etmek mümkündür. Bu dinin içinde Budizm, Zerdüştilik vb. unsurlar vardır. Zira hiçbir su katışıksız değildir. Temiz etnoslar yoktur. Su bile değişiyor.

Bazı Çuvaş araştırmacılarınca Eski Çuvaş dininin Zoroastrizm olduğu ifade edilmektedir. Bu konuda ne düşünüyorsunuz?

― Hiç şüphesiz Eski Çuvaş dini içerisinde Zerdüştilik unsurları da vardır. Ancak ilk Çuvaş dinini Zerdüştilik olarak nitelemek mümkün değildir. Bu görüş oldukça abartılmıştır.

Siz bir etnologsunuz; Geleneksel Türk Dinini ne diye isimlendirebilirsiniz?

― Dinler tarihi araştırmacıları bu dini Tengriyan-Tengricilik diye isimlendirmektedirler. Aslında Eski Türk Dini yüksek seviyeli bir dindi. Bunu Orhon Yazıtlarındaki "üze kök tengri altta yagız yer kılındukta ekin ara kişi oğlı kılınmış..." ifadelerinden de anlamak mümkündür. Burada şu hususu özellikle belirteyim ki bir çok araştırmacının yaptığı gibi, Geneleksel Türk Dini sisteminin sadece Altaylarda aramak, orada bulmaya çalışmak oldukça zor, zor olduğu kadar da eksiktir. Çünkü sadece Altayların düşüncesinin bütün Türk dinini anlatabileceğini kabul etmek mümkün değildir. Zira her Türk toplumunun düşünce sisteminde ve inançlarında bu dinden bir çok unsur mevcuttur. Bu din hakkında doğru bir yargıya varabilmek için bütün parçaları bir araya getirmek gerekir ki, bu da çok uzun zaman ister. Eski Hazar kültürünü de anlamak araştırmak gerekir.

― Elbette. Geleneksel Türk Dininin etkileri Çuvaş inanç sisteminde de mevcuttur. Ancak bir anda etkileri tek tek saymak mümkün değildir.

Çuvaş halkı arasında Hıristiyan olmayan ve kendilerine Yazıçnik ... adı verilen bir grup vardır. Bunlarla ilgili görüşleriniz nelerdir?

― Evet Çuvaşistan'da Yazçınik adı verilen bir grup vardır. Bunlar daha çok köylerde yaşamaktadırlar. Bu ad onlara Ruslar tarafından verilmiştir. Zaten kelime Rusça'da putperest anlamına gelmektedir[1]; ama bunların bence puta tapıcılıkla ilgisi yoktur.

― Hayır. Bu din millî bir din değildir. Biraz Zerdüşti etki söz konusudur. Ama kesinlikle sistematik bir dinî inanç değildir.

― Zaman zaman eski dinlere dönme hareketleri ortaya çıkmıştır, ama bunların hemen hepsi de başarısız olmuştur. Bunun tarihte birçok örneklerini bulabilirsiniz.

― Çuvaş dinî unsurları ile Türk dinî unsurları karşılaştırılmalı. Yani karşılaştırmalı araştırmalar yapılmalıdır. Örneğin ben, bizdeki PIXAMBAR=Peygamber Kültü ile Bozkurt Kültü arasındaki benzerlikleri araştırıyorum.

Sizce İtil (Volga) boyu halklarında İslam'ın yayılması ile ilgili neler söyleyebilirsiniz?

― Bana göre bu konuda büyük bir yanlışlık yapılıyor. Bu da İtil boyuna Müslümanlığı İbn Fazlan'ın getirdiğidir. Bana öyle geliyor ki, İslamiyet'i İtil boyuna İbn Fazlan getirmemiştir. Buna paralel olarak İslamiyet İtil boyuna Bağdat'tan değil, Orta Asya'dan gelmiştir. Kronolojik olarak düşündüğü zaman da bu gerçek ortaya çıkar. Bu sebeple bu Müslümanlık içinde Arap kültür unsurları daha azdır. Kültür tarihinin daha iyi anlaşılabilmesi için bu hususun iyice bilinmesi gerekmektedir.

Orta İtil bölgesinin din ve kültür tarihinin anlaşılabilmesi için sizce neler yapılmalıdır?

― İnsanlar sadece kendi çalışmaları ile yetinmemeli, diğer araştırmalardan da yararlanmalı. İşte bu açıdan bakıldığı zaman, ortak çalışma projeleri hazırlayabilir, bunlarla ilgili çalışabiliriz. Bunun dışında ortaklaşa kongreler, sempozyumlar ve konferanslar düzenleyebiliriz. Böylece birbirimizi daha iyi anlarız.

[1] Yazıçnık: Putperest anlamına gelmekte olup, Rus misyonerleri bu kavrama özellikle Hıristiyanlığı kabul etmeyen Çuvaşlar için kullanmaktadırlar. Yazıçnikler, biri yaz diğeri de güzün olmak üzeri iki ayin yapmaktadırlar. Çük Yeri ya da Kiremet Yeri adı verilen bu kutsal mekanlarda gerçekleştirilen törenler sırasında kurban kesiyor, bu kurbanı da eşit olarak paylaşıyorlar. Törenlere katılanlar, mezarlarına Yuba adı verilen ağaçlar ditmekte, ölünün arta kalan elbiselerini dere kanarlarındaki oyuklara gömmektedirler. En kutsal hayvan at'tır.